Μουσική Παράδοση

ΤΟ ΝΗΣΙ ΕΧΕΙ ΜΙΑ ΜΑΚΡΑ ΚΑΙ ΠΛΟΥΣΙΑ ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ, ΜΕ ΒΑΘΙΕΣ ΡΙΖΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ, ΕΝΤΟΝΑ ΕΠΗΡΕΑΣΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ.

Μέσα από τις μικρές και μεγάλες γιορτές στις οποίες συμμετέχουν, οι κάτοικοι έρχονται σε επαφή και γίνονται «μύστες» της ιδιαίτερης μουσικής κουλτούρας, της κρητικής μουσικής. Η κρητική μουσική παράδοση θεωρείται η πιο ζωντανή στον ελλαδικό χώρο, γιατί όχι μόνο συνεχίζει να εξελίσσεται και να ενσωματώνει δημιουργικά σύγχρονα μουσικά στοιχεία, αλλά παράλληλα καταφέρνει να εκφράζει και να σχολιάζει με ζωντανό τρόπο τη σημερινή πραγματικότητα.

Ο αυτοσχεδιασμός είναι ένα από τα χαρακτηριστικά των κρητικών καλλιτεχνών. Oι μουσικοί, δεν περιορίζονται στην τυπική επανάληψη των βασικών μελωδιών, αλλά εμπλουτίζουν το παίξιμό τους με αυτοσχεδιασμούς που συνοδεύουν τους χορευτές, οι οποίοι με τη σειρά τους αυτοσχεδιάζουν χορεύοντας.

Οι μαντινάδες, μικρά δίστιχα ποιήματα, αντανακλούν τα συναισθήματα, τη σκέψη και τη ζωή του Κρητικού λαού και εκφράζουν το παράπονο, τον έρωτα, τη στάση για τη ζωή και κάθε συναίσθημα που πηγάζει από την ευαίσθητη κρητική ψυχή. Εντυπωσιακές είναι οι «μαντιναδομαχίες», όπου η μία μαντινάδα διαδέχεται την άλλη ως απάντηση ή ως πρόκληση στον “αντίπαλο” ριμαδόρο και το γλέντι κρατεί για ώρες.

TipΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΚΡΗΤΗ ΟΙ ΑΝΤΡΕΣ ΣΤΙΣ ΠΑΡΕΕΣ ΕΡΜΗΝΕΥΟΥΝ ΤΑ ΡΙΖΙΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ, ΤΟ ΠΙΟ ΠΡΩΤΟΓΟΝΟ ΕΙΔΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ.

Η στενή σχέση των κρητικών με τη μουσική και το χορό εντοπίζεται στις απαρχές του μύθου και της ιστορίας της. Γνωστοί  μύθοι περιγράφουν με σαφήνεια μια γεωγραφική περιοχή, στην οποία η μουσική και ο χορός είχαν βαρύνουσα σημασία στην καθημερινότητα, στη θρησκευτική ζωή, τη διασκέδαση, τη γέννηση, το γάμο, το θάνατο, ακόμα και στον πόλεμο.

Χαρακτηριστικός είναι ο μύθος των Κουρητών που χόρευαν χτυπώντας τις ασπίδες τους για να καλύψουν το κλάμα του Δία καθώς και ιστορικές μαρτυρίες και έργα τέχνης, όπως η περίφημη σαρκοφάγος από την Αγία Τριάδα στην οποία για πρώτη φορά απεικονίζεται επτάχορδη λύρα αλλά και η μαρτυρία του Ομήρου σχετικά με την ασπίδα του Αχιλλέα που απεικόνιζε γλέντι στην Κνωσό.  Το βασικό όργανο της κρητικής μουσικής, η κρητική λύρα, αρχίζει να κάνει έντονη την παρουσία της γύρω στον 17ο αι. μ.Χ. και από τον 18ο αι. και μετά καθιερώνεται.

Τοπικά καλλιτεχνικά συγκροτήματα συμμετέχουν στις πολιτιστικές εκδηλώσεις και προάγουν με τις δραστηριότητές τους την πνευματική και καλλιτεχνική ζωή του νησιού. Από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της πολιτιστικής φυσιογνωμίας της Κρήτης αποτελεί και η παραδοσιακή μουσική της, η οποία ακόμα και στους νεότερους χρόνους διατηρείται και εξελίσσεται. Στο νησί υπάρχει μεγάλη ποικιλία οργανικών μελωδιών και τραγουδιών. Οι μελωδίες των χορών αποτελούνται από μικρές μελωδικές φράσεις, τις λεγόμενες κοντυλιές, που με την μέθοδο του αυτοσχεδιασμού μπορούν να συνδυαστούν με ποικίλους τρόπους. Αυτοσχεδιασμός γίνεται και στους χορούς.

Παγκρήτια διάδοση έχουν και οι γνωστές σε όλους μας “μαντινάδες”, δίστιχα ομοιοκατάληκτα σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο με περιεχόμενο ερωτικό, σατιρικό κ.τ.λ. Το γνωστότερο παραδοσιακό μουσικό όργανο, με ζωντανή παρουσία ως σήμερα, είναι η τρίχορδη αχλαδόσχημη λύρα. Η λύρα παίζεται με το δοξάρι, που μερικές φορές κοσμείται απο τα γερακοκούδουνα τα οποία προσφέρουν αρμονική και ρυθμική συνοδεία στη λύρα. Αρκετά από τα παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης έχουν τις ρίζες τους στους βυζαντινούς χρόνους, ενώ άλλα στους χρόνους της Ενετοκρατίας.

Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Αν για λόγους οικονομικούς η χειροτεχνική δραστηριότητα έχει υποχωρήσει τα τελευταία χρόνια, εκείνες οι μορφές τέχνης που όχι μόνο δεν κινδυνεύουν να χαθούν αλλά αντίθετα γνωρίζουν μεγάλη άνθηση είναι η μουσική και ο χορός. Μέσα από τις μικρές και μεγάλες γιορτές στις οποίες συμμετέχουν, οι κάτοικοι έρχονται σε επαφή και γίνονται “μύστες” μιας μεγάλης μουσικής παράδοσης, όπως είναι η κρητική μουσική και οι χοροί της.  Η Κρήτη διαθέτει μια μακριά και πλούσια μουσική παράδοση, με ρίζες στην ελληνική αρχαιότητα και τη βυζαντινή μουσική αλλά ταυτόχρονα εμπλουτισμένη από τον πολιτισμό της ευρύτερης ανατολικής Μεσογείου.

Οι απαρχές της κρητικής μουσικής παράδοσης ταυτίζονται με τη γέννηση του κρηταγενή Δία. Ο μύθος θέλει τη γέννησή του να συνοδεύεται από τους χορούς των Κουρητών, υπό τους ήχους των ασπίδων τους, για να καλύψουν το κλάμα του νεογέννητου θεού, για να μην το ακούσει ο πατέρας του Κρόνος. Στην μινωική σαρκοφάγο της Αγίας Τριάδας που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου απεικονίζεται πομπή με μουσικούς και χορευτές.

Η κρητική μουσική παράδοση θεωρείται η πιο ζωντανή στον ελλαδικό χώρο, γιατί όχι μόνο συνεχίζει να εξελίσσεται και να ενσωματώνει δημιουργικά σύγχρονα μουσικά στοιχεία, αλλά παράλληλα καταφέρνει να εκφράζει και να σχολιάζει με ζωντανό τρόπο τη σημερινή πραγματικότητα.

Ο αυτοσχεδιασμός είναι ένα από τα χαρακτηριστικά των κρητικών μουσικών. Ειδικά στη διάρκεια των διαφόρων εορτών και πανηγυριών, οι μουσικοί δεν περιορίζονται στην τυπική επανάληψη των βασικών μουσικών μελωδιών, αλλά εμπλουτίζουν το παίξιμό τους με αυτοσχεδιασμούς που συνοδεύουν τους χορευτές, οι οποίοι αντίστοιχα αυτοσχεδιάζουν χορεύοντας.

ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

Η κρητική παραδοσιακή μουσική περιλαμβάνει κατά βάση χορευτικούς σκοπούς. Σε πολλές περιπτώσεις όμως η μουσική συνοδεύει απλά το τραγούδι, που διακρίνεται σε δύο βασικές κατηγορίες. Η πιο διαδεδομένη είναι αυτή των δίστιχων δεκαπεντασύλλαβων μαντινάδων, κυρίως ερωτικών, που τραγουδώνται πολύ στις παραδοσιακές γιορτές και καντάδες.  Η ευκολία με την οποία οι κρητικοί συνθέτουν μαντινάδες για κάθε περίσταση είναι παροιμιώδης.

Η δεύτερη σημαντική κατηγορία είναι τα τραγούδια της τάβλας τα οποία τραγουδώνται κυρίως στα χωριά της ρίζας των Λευκών Ορέων στα Χανιά και γι’ αυτό ονομάζονται ριζίτικα. Ανάλογα με το θέμα των στίχων τους διακρίνονται σε ακριτικά, ηρωικά, ιστορικά και του έρωτα.

ΠΡΟΗΓ.ΕΠΟΜ.

Η κρητική λύρα

Το βασικό όργανο της κρητικής μουσικής, η λύρα, αρχίζει να κάνει έντονη την παρουσία της γύρω στον 17ο αι. μ.Χ. και από τον 18ο αι. και μετά καθιερώνεται πλήρως. Η αχλαδόσχημη λύρα που έχει επικρατήσει μέχρι τις μέρες μας συνοδευόταν παλαιότερα από το μπουλγαρί και αργότερα από το λαούτο, το οποίο και έχει επικρατήσει. Τόσο ο ήχος και το σχήμα της κρητικής λύρας όσο και τα παραδοσιακά ακούσματα της κρητικής μουσικής διαμορφώνονται μετά τον β’  παγκόσμιο πόλεμο και σ’ αυτό κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισαν λυράρηδες από το Ρέθυμνο.

Χωρίς αμφιβολία την περίοδο αυτή οι Ρεθυμνιώτες Κώστας Μουντάκης και Θανάσης Σκορδαλός ήταν εκείνοι που χάραξαν το δρόμο και οδήγησαν προς την καθιέρωση και την παγκόσμια αναγνώριση της κρητικής παραδοσιακής μουσικής στις επόμενες δεκαετίες. Ακόμα πάντως και σήμερα η κρητική λύρα κατασκευάζεται από λαϊκούς, συχνά αυτοδίδακτους, τεχνίτες.

Άλλα μουσικά όργανα

Τα πιο γνωστά κρητικά μουσικά όργανα εκτός της κρητικής λύρας είναι το λαούτο και το βιολί. Η κρητική μουσική εμπλουτίζεται με το μαντολίνο και το μπουλγαρί, ενώ και τα πνευστά έχουν σημαντική θέση. Γνωστότερα αυτών τοχαμπιόλι (η κρητική φλογέρα) και η ασκομαντούρα που είναι ο αρχαίος άσκαυλος.

Παραδοσιακή οργανοποιία

Σε συνδυασμό με την παραδοσιακή κρητική μουσική αναπτύχθηκε η παραδοσιακή οργανοποιία από τους ιδίους τους μουσικούς. Για την κατασκευή των μουσικών οργάνων χρησιμοποιούνταν υλικά από την κρητική φύση. Παλιότερα τα κρητικά παραδοσιακά μουσικά όργανα τα κατασκεύαζαν οι ίδιοι οι οργανοπαίχτες. Η λύρα κατασκευαζόταν από ξύλο μουριάς, ασφεντάμου ή καρυδιάς, ενώ για το δοξάρι χρησιμοποιούσαν ξύλο δεσπολιάς με τρίχες ουράς αλόγου και πάνω του κρεμούσαν μικρά κουδουνάκια τα λεγόμενα γερακοκούδουνα.

Η μορφή που έχει σήμερα η λύρα κυριάρχησε μετά το 1940 και υπάρχουν αρκετοί οργανοποιοί σ’ ολόκληρο το νησί με εξαιρετική εμπειρία. Τα χαμπιόλια κατασκευάζονταν από καλάμι, η ασκομαντούρα από ολόσωμο δέρμα κατσικιού. Ένας από τους πιο γνωστούς οργανοποιούς της Κρήτης είναι ο Αντώνης Στεφανάκης, που έχει το εργαστήριο του στο Ζαρό. Μια νέα γενιά οργανοποιών με γνώση των οργάνων όσο και της κρητικής μουσικής παράδοσης εξελίσσουν δημιουργικά την παραδοσιακή τους τέχνη. Δύο σημαντικά οργανοποιία του Νομού Λασιθίου είναι το Οργανοποιείο «Λατώ» του Σήφη Αποστολάκη στην Κριτσά και το οργανοποιείο του Γιώργη Παπαχατζάκη στη Νεάπολη.

Παγκρήτιος Σύλλογος Καλλιτεχνών Κρητικής Μουσικής

Ο σύλλογος ιδρύθηκε το 1981 και εδρεύει στην πόλη του Ηρακλείου της Κρήτης. Έχει επταμελές διοικητικό συμβούλιο και 560 μέλη. Σκοπός του είναι η διάσωση, η διάδοση και η σωστή προβολή της κρητικής παράδοσης, ο σεβασμός στα ήθη και έθιμα του τόπου μας. Κάθε χρόνο διοργανώνει συναυλίες και διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις σε όλο τον κόσμο, με μουσικό πρόγραμμα στο οποίο οι καλλιτέχνες παίζουν και τραγουδούν παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης. Επίσης συνεργάζεται με όλους τους άλλους πολιτιστικούς φορείς.

Περισσότερες πληροφορίες: Cretamusic.com